Context en aanleiding

Beleidscontext

Moderne dienstverlening aan burgers, zowel door overheden als private partijen, begint met vertrouwen in actuele en betrouwbare persoonsgegevens. Het beleidsdossier Regie op Gegevens richt zich, naast de regievormen inzage en eenmalige verstrekking, ook op het delen van gegevens: het mogelijk maken dat burgers hun eigen gegevens uit overheidsbronnen digitaal beschikbaar kunnen stellen aan dienstverleners of zichzelf.

Momenteel lopen er, naast vele andere trajecten, drie omvangrijke ontwikkelingen om het delen van gegevens mogelijk te maken:

• EDI-wallet: Vanuit de eIDAS2-verordening wordt gewerkt aan de Europese Digitale Identiteit (EDIwallet). Met deze digitale portemonnee kunnen burgers zich digitaal identificeren, persoonlijke gegevens veilig delen en documenten digitaal ondertekenen – zowel bij publieke als bij private dienstverleners in Nederland en de rest van de EU.

• SDG-OOTS: Vanuit de SDGverordening wordt gewerkt aan het Once Only Technical System (OOTS). OOTS maakt het mogelijk dat burgers (en bedrijven) een verklaring van instemming geven aan Europese publieke dienstverleners, waarna benodigde bewijsdocumenten éénmalig automatisch en veilig tussen overheidsorganisaties kunnen worden uitgewisseld.

• DvTP: Vanuit het beleidsdossier Regie op Gegevens wordt, als reactie op het ongewenste scrapen van persoonlijke omgevingen van burgers binnen overheidswebsites (en daarmee overheidsbronnen), een oplossing ontwikkeld voor het delen van gegevens via toestemming met private dienstverleners (DvTP).

Deze drie ontwikkelingen hebben elk een eigen oorsprong, doel en reikwijdte. Wat ze gemeen hebben, is dat de gegevensdeling wordt geïnitieerd door de burger en dat daarvoor overheidsbronnen moeten worden ontsloten. Op de korte en middellange termijn staan overheidsorganisaties, de zogenoemde bronhouders, dan ook voor de opgave hun overheidsbronnen toegankelijk te maken voor deze ontwikkelingen.

Dit speelt zich af in een bredere context waarin bronhouders ook betrokken zijn bij de totstandkoming van het Federatief Datastelsel (FDS). In dit stelsel worden afspraken en standaarden voor gegevensuitwisseling binnen de overheid vastgelegd. Tegelijkertijd krijgt gegevensdeling met private partijen meer aandacht, waarvoor binnen de publiek-private samenwerking Trusted Information Partners (TIP) een afsprakenstelsel is ontwikkeld. Daarnaast maken de introductie van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en de inwerkingtreding van de Europese verordening Interoperabel Europa (VIE) duidelijk dat het realiseren van nationale en Europese interoperabiliteit niet langer vrijblijvend is.

In 2025 is onderzocht of het ontsluiten van overheidsbronnen meer samenhangend en gezamenlijk kan worden opgepakt onder de noemer Gemeenschappelijke Bronontsluiting. Gemeenschappelijk benadrukt hier de collectieve aard van de opgave. Daarbij is gekeken naar één uniforme methode voor ontsluiting ten behoeve van de EDI-wallet, SDG-OOTS en DvTP, in samenhang met de ontwikkeling van FDS, TIP, NDS en (Europese) interoperabiliteit.

Huidige situatie

• Onnodige administratieve lasten voor burgers en organisaties doordat dezelfde gegevens herhaaldelijk worden opgevraagd en aangeleverd.

• Risicovolle werkpraktijken (documentuitwisseling, datadeler-apps, scraping) die niet passen bij een gecontroleerde, transparante en uniforme keten.

• Beperkte innovatie en dienstverlening doordat hergebruik van geverifieerde brongegevens richting private diensten niet goed mogelijk is, terwijl de maatschappelijke behoefte hieraan groeit.

(zie probleemomschrijving in Beleidskompas)

Probleemstelling

Het delen van persoonsgegevens ondervindt op dit moment de volgende problemen:

• Geheimhoudingsplichten en strikte doelbinding in sectorale wetten

• Ontbreken van een expliciete bevoegdheid om aan private dienstverleners te verstrekken op verzoek van de burger

• Toestemming van de burger is in de overheid-context vaak geen stevige grondslag

• Versnippering van regels en verantwoordelijkheden over sectoren en organisaties

• Omwegen in de praktijk door frictie tussen behoefte en wat juridisch/operationeel kan

• Scraping en vergelijkbare vormen van geautomatiseerd verzamelen vergroten risico’s en zijn juridisch kwetsbaar

Doelstelling

Om de problemen uit de vorige paragraaf op te lossen wordt een stelsel (een verzameling afspraken, standaarden, stelselfuncties en voorzieningen) voorgesteld, waarin het mogelijk is dat:

• burgers toestemming geven en beheren via een vertrouwde overheidsomgeving, op basis van begrijpelijke informatie over doel, gegevens en ontvanger;

• private dienstverleners alleen gegevens opvragen binnen de afgesproken reikwijdte en de burger terugkoppelen welke gegevens zijn ontvangen en gebruikt;

• bronhouders alleen verstrekken na verificatie van een geldig verzoek en binnen een afgebakend doel, met waarborgen voor integriteit en herleidbaarheid.

De doelstellingen van het GBO stelsel zijn:

• Een lagere implementatielast voor bronhouders

• Het voorkomen van maatwerk en ad-hoc-implementaties

• Effectiever hergebruik van generieke voorzieningen

• Samenhangende afsprakenstelsels die samenwerking tussen stelsels vereenvoudigen

• Meer uniformiteit en interoperabiliteit tussen overheden, en overheid en private partijen